Sistem, İsyan ve İtiraz üzerine

Hipotez:

İçinde bulunduğun sisteme itiraz edebilirsin, ancak isyan edemezsin.

Sebep:

Eğer sistem isyan sonucu çökerse, isyan etmemiş ancak sistemin içinde yer alan diğer fertler de yıkılan sistemin altında kalır.

Fotoğraf, Eser Karadağ.
Fotoğraf, Eser Karadağ.

Türkiye 2013 yılı yazında büyük bir iç çalkantı yaşadı. Küçük ve haklı bir itiraz olarak başlayan “Gezi olayları” kısa süre içinde bir isyana dönüştü. Üzerinden iki yıl geçen bu olayı, bugün daha geniş bir perspektif ile yorumlama imkanına sahibiz. Neyse ki, Gezi olayları sonucu Türkiye çökmedi. Ancak çok yakınımızda, Suriye’de çıkan isyan bir iç savaşa dönüştü ve milyonlar bu yıkıntının altında kaldı ve halen kalıyor.

İçinde yaşadığımız toplumsal hayatın içinde irili ufaklı birçok sistemin üyesiyiz: Aile, Apartman, Şirket, Din, Devlet  vb. Her sistemin kendi kuralları ve teamülleri vardır ve içinde yer aldıkça bu kurallara uymak zorundayız. En küçük örnekle başlarsak, ailesinin yanında yaşayan bir genç, evin kurallarına uymak durumundadır, ta ki evden ayrıldığı yahut kendi ailesini kurduğu zamana dek. O zaman kendi kuralları ile kendi sistemini oluşturma hakkına sahiptir.

Bu yazıda ele alacağım ana konu olan yukarıdaki hipotezimin en önemli sonuçlarından biri Gezi Olayları. Ancak Matematik bilimi eğitimi almış bir kişi olarak önce tanımlar üzerinde duracak ve sonrasında hipotezi genelleştirerek kişisel ve toplumsal planda diğer alanlara da yansıtmaya çalışacağım.

Sistem, Sistem Dışı ve Araf

Sistemi bir çember olarak düşünebiliriz. Bunu anlatmanın en güzel yolu, ilk öğrenim görmüş çoğumuzun matematik dersinden hatırlayacağı küme yaklaşımıdır. Her şey, ya kümenin bir elemanıdır, ya da dışının. Olabilecek tüm elemanları ifade eden Evrensel küme (E) bu ikisinin toplamına eşittir. Matematiksel kesinliğin güzelliği bu soyutlamayı mükemmel olarak yapabilmemizi sağlar.

EvrenselKume

Matematik dışında diğer bilimler için de, hayatın kendisi için de matematiksel kesinlik ancak yaklaşık olarak doğrudur. Örneğin, fiziksel dünya için bu varsayım çoğunlukla geçerli gibi görünse de kuantum düzeyinde sınırları zorlayan örnekler bulunur. Bazen bir sınırın içinde olan madde altı parçacığı aynı anda sınırın dışında da olabilir.

Gerçek hayatta, çember, çember dışı ve bir de çemberin kendisi birer varlık alanı olabilir. Küme sınırı olan çemberin içi ve dışının arasındaki alan edebiyatta “Araf” kavramı ile sıkça kullanılır. Araf, kümenin içinde yahut dışında olamamış elemanların sıkışıp kaldıkları yerdir. Günümüzde birçok insan, çoğu kavram ve konuda arafa sıkışmış durumdadır. Kararlı bir sistemde arafın yeri yoktur. Araf, mükemmele giden yolda, istisnai bir durum yahut arızi bir sebepten dolayı olduğunda ancak geçici bir süre ile mazur görülebilir.

İslam inanışında, ahiret olarak adlandırılan ölüm ötesindeki hayatta, sanılanın aksine, araf kavramı yoktur. Ölüm sonrası, İslam’da,  matematiksel kesinliğe bir dönüştür. Kuran’ın bina ettiği insan, arafta olmayan, kalmayan insandır. Mevlana bunu ne güzel dile getirmiş: “Ya olduğun gibi görün, ya da göründüğün gibi ol” derken içinle, dışınla, özünle, sözünle ve görünüşünle, ya içinde ol çemberin, ya da dışında kal demiş, veciz bir şekilde. Tıpkı, Yeni Türkü’nün güzel yorumuyla hafızamıza kazıdığı, Murathan Mungan’ın o güzel şiirinde olduğu gibi.. .

Ya içindesindir çemberin, ya da dışında yer alacaksın

ÇEMBER

Ya dışındasındır çemberin
Ya da içinde yer alacaksın
Kendin içindeyken kafan dışındaysa
Çaresi yok kardeşim
Her akşam böyle içip, kederlenip
Mutsuz olacaksın
Meyhane masalarında kahrolacaksın
Şiirlerle, şarkılarla kendini avutacaksın
Ya dışındasındır çemberin
Ya da içinde yer alacaksın

İslam dininin inananlarına mümin (inanan), bu dine inanmayanlara gayr-müslim yahut kafir (gerçeği örten) denir. Sistemin içinde ve dışında olan gruplar bunlardır. Bir de üçüncü bir grup tanımlanır ki, bunlar münafıklardır. Münafık, nifak kökünden gelir, ayrılık çıkaran, ikiyüzlü anlamındadır. Mümin gibi görünen ancak kalben tam inanmamış, sistemi bozma ve yıkma niyeti olan kişilerdir. Sisteme müdahil olmuş ancak sisteme iman etmemiş, isyan potansiyeli taşıyanlardır. Kur’an bu arızi durum üzerinde sıkça ve çokça durur. Kur’an a göre, münafıkların yeri cehennemde kafirlerden daha aşağıda olacaktır (4:145). Münafıklık, küfürden daha tehlikelidir.

İçinde yer aldığımız Türkiye Cumhuriyeti Devlet sistemine göre, bu devletin vatandaşları arasında en kıdemlisi sayılan Cumhurbaşkanı, vatana ihanet dışında hiçbir suçla suçlanamaz. Bu kuraldaki güzellik ve inceliği daha önce hiç fark etmiş miydiniz? Devlet sistemimizin dost ve düşmanları olacağı aşikardır. Ancak en kıdemli üyemizin bile affedilemeyeceği tek suç ihanettir, yani içten gizli düşmanlık.

İsyan en hafif tabirle, bastırılır

İnsanlık tarihi isyanlarla doludur. Bir isyan karşısında sistemin bekçiliği sorumluluğu verilmiş fertlerin ilk görevi isyanı bastırmaktır. Gezi isyanının bastırılması sırasında maalesef 12 insanımız hayatını kaybetti, 10 kişinin gözü çıktı, 7478 kişi yaralandı (Kaynak Wikipedia). İsyanın faturası ağır oldu. Ülkemiz bir iş karışıklığın kıyısından döndü.

Hemen yakınımızda, Suriye’de rejim karşıtı gösteriler 15 Mart 2011 de başladı. Nisan ayında ülke geneline yayıldı ve birkaç ay sonra silahlı bir iç direniş başladı. İç savaş halen devam ediyor. Her gün 60 – 120 insan hayatını kaybediyor. 120.000 den fazla insan öldü. Milyonlarca insan mülteci durumuna düştü.

Nasıl bir felaketin kıyısından döndüğümüzü anlayabiliyor musunuz?

İtiraz ile isyan arasındaki ince çizgi

İtiraz ile isyan arasındaki ince çizgi nedir? İnsan yapısı her sistemde hatalar olabilir. Sistemin hata ve eksiklerine karşı iyi bir niyetle itiraz etmek, sistemin düzeltilmesi ve iyileştirilmesi için bir çabadır. Sisteme muhalif değildir. İsyan ise yıkım amaçlıdır. Bu ikisi arasındaki fark yapıcı eleştiri ile yıkıcı eleştiri arasındaki fark gibidir.

İsyan etmemek nasıl ki sistemin üyelerine ait bir sorumluluk ise, aynı şekilde sisteme itiraz yollarını bulmak, çeşitlendirmek ve açık tutmakta sistemin bekçilerine düşen bir görevdir. Aksi durumda, sistemin iyileştirilebileceğine dair umutları kalmayan üyelerin tansiyonu birikir. İsyan, sistemi yıkmak, delerek dışına çıkmak yahut yenisini kurmak için tek yol olarak görünmeye başlar.

 

Eski ve Yeni Mimari, Bir Örnek, ve kaybettiklerimiz

Geçtiğimiz ay, bir iş seyahati münasebetiyle, İran’ın Yazd şehrine gittim. Eski mimariye sahip harika bir otelde geçirdiğim 4 gün boyunca içinde bulunduğum mekanın bana hissettirdiği ferahlık ve mutluluk,  içinde yaşadığımız mimariye dair sorgulamalar yapmama sebep oldu. Daha içine ilk girdiğim andan itibaren içimi saran bu ferahlık ve huzur neyden kaynaklanıyordu?

Otelin adı: Moshir-al-Memalik – Hotel Bağ, ya da İngilice ismi ile Hotel Garden

Üzerinde bir miktar düşündükçe, eski bir bağdan dönüştürülerek otele çevrilen bu yapıdan insanın iç dünyasını aydınlatan huzurun kaynaklarını şöyle tespit ettim:

– Yeşil Denge: Mekan ve yeşilin harika dengesi. En fazla iki katlı yapılar toplam 13.000 metrekarelik alanın %30 unu geçmiyor. Harika bahçesinde bolca hanımeli, zeytin ağacı, nar ve birkaç başka bitki çeşidi bulunuyor. Yemyeşil bahçe insana huzur veriyor.

 

– Kubbe Tavanlar, Altın Oran: Oda ve salonların temel özelliği tavanların kubbe şeklinde olması. Kubbe tavanın insana nasıl bir huzur verdiğini anlatamam. Bir nevi gök kubbe altında olma duygusu veriyor. Geldikten sonra bir süre içinde yaşadığımız mekanların düz tavanlarına ters ters baktım. Sonra ise maalesef, yine alıştım. Oda ve salonlar ne büyük ne de küçüktü. Genel olarak matematiksel güzellik standardı olan altın orana yakın olduğunu söyleyebilirim.

– Işık: Pencere, duvar ve tavanlarda, bizde camilerin bazı pencerelerinde kullanılan renkli camlar kullanılmıştı. Renkli cam gözü yormayan insana huzur veren bir aydınlatma sağlıyor. Elektrikli aydınlatmalar ise asla doğrudan göze değil, duvara yahut tavana bakıyor.

 

– Su: Otelin ortasında boylu boyunca uzun bir havuz, ve değişik bölgelerinde başka yuvarlak havuzlar var. Bu havuzlarda akar bir su oluşturulmuş. Akan suyun (fışkıran değil) çıkardığı ses, huzurun bir başka kaynağı.

 

– Koku: Bahçedeki hanımelleri sayesinde tüm oteli saran harika koku, otele adım attığınızdan itibaren insana huzur ve mutluluk aşılıyor.

Özetle, insanın dıştan kaynaklı huzurunun, 4 temel duyuya yönelik şeylerden kaynaklandığını tecrübe ettim:
1 – Mekan: Orantılı bir ölçü ve kubbe tavanın ferahlığı
2 – Görüntü: Yeşilin verdiği huzur, doğrusal olmayan ışık
3 – Koku: Çiçek kokuları
4 – Ses: Akan su ve öten kuş sesleri

Tüm bunları yaşayınca şu soruları kendime sormadan edemedim. Biz ne değerli bir mimari mirası kaybetmişiz ve halen farkında değiliz.

Mutad olduğu üzere, bu yazımı da konu ile alakalı bir Ted video paylaşmadan geçmeyeyim.

Not: Bu yazıdaki fotoğraflar benim cep telefonu kameramdan. Çok daha güzelleri için Google da bir görsel arama yapmanızı tavsiye ederim.

Selametle,

Söz ve Ses Üzerine

Bismillahirrahmanirrahim

Madem ki Rabbimizin bize olan hitabı söz iledir, o halde söze onun adıyla başlamak gerekir. Bu bir görüşten ziyade, insana inen ilk emre itaatten sebeptir:

Oku, Yaratan Rabbinin adıyla. O, insanı “alak” tan yarattı. Oku, Rabbin en cömert olandır. O, kalemle yazmayı öğretendir, insana bilmediğini öğretendir. (96.1-4)

Ses canlılara, söz de insanlara, “en cömert” olan Yaratan’ın vermiş olduğu; en güzel, güçlü ve etkili hediyedir. Doğru söz, kavrayışa giden yolda ilk ve en önemli aşamadır. O halde neden etrafta bu kadar “boş söz” var. Yahut etkili ve doğru konuşmanın yolu ve yöntemi nedir?

Julian Treasure aşağıdaki TED konuşmasında, güzel konuşmanın sırlarını bizatihi uygulayarak harika bir şekilde özetlemiş.

TED Julian Treasure – Etkili Konuşma Nasıl Yapılır?

Ses Nedir ve Nasıl Oluşur?

Ses, havadaki maddelerin periyodik basınç değişimlerinin canlılar tarafından algılanmasıdır. Titreşen her nesne etrafındaki havada bu değişimi tetikler ve ses oluşur. Bir gitar telinin titremesi de, gökyüzünde çakan şimşek de, insan nefesinin ses telimizi titretmesi de aynı prensip ile çalışır.

Canlılarda ses, vücudun dış organları tarafından üretilenleri (böceklerin çıkardıkları sesler yahut çıngıraklı yılanın kuyrundan çıkardığı ses gibi) hariç tutarsak, canlının vücudunun içindeki (genellikle ciğerde) havayı basınçlı olarak itmesi sonucu oluşur.

Ses konusuna ilgim, bunda 8 ay önce, çevrede hiç bir sesin olmadığı bir açık alanda, bir cırcır böceğinin sesini dinlememle başladı. Tek bir böcek vardı ve çıkardığı ses kulaklarımı çınlatacak derecede yüksekti! Kendi kendime, bu kadar küçük bir böceğin (yaklaşık 2 cm boyundadır) nasıl böyle yüksek bir ses (50 cm uzaklıkta 96 dB ses çıkarabilen cırcır böceği türü bulunmaktadır) çıkardığını düşünmeye başladım. Bunu oluşturacak büyüklükte bir ciğeri olamazdı. Araştırmam sonunda bu böceğin kanatlarındaki taraklı dokuyu birbirine sürterek bu sesi çıkardığını öğrendim (bkn alttaki resimler). Vücudunun dışını kullanarak ses çıkaran nadir hayvanlardan biriydi. Erkek cırcır böceği bu sesi dişiye bir çiftleşme çağrısı olarak çıkarıyordu.

cricket-soundSEM of Cricket Sound Comb

Peki diğer canlılar nasıl ses çıkarıyordu? Çıkardıkları seslere göre canlıların bir sınıflandırması var mıydı? Peki ya insan sesi? Mekanizması aynı olmasına rağmen binlerce insanın sesini birbirinden nasıl ayırdedebiliyorduk? Sonuç olarak havadaki bir basınç değişim dalgaları değil miydi hepsi?

Tüm bu soruların yanına bir de insan topluluklarının ses ve sözleri nasıl oluşturdukları eklendi. Neden farklı dillerde bazı sesler yoktu? Ses bir yana, insan harflerin seslerini nasıl oluşturabiliyordu. Coğrafyanın farklılaşması ses, harf ve tonlama kullanımı üzerinde bir etken miydi?

Öncelikle sesin yapısını, insan sesinin özelliklerini anlatan şu güzel MIT K12 videosuna bakalım. Bu video ile sesin yapısı, spektogram ve formantlar hakkında bilgi sahibi olacağız. Nasıl farklı insanların seslerini ayırdedebileceğimizi ve temel seslerin birden çok frekanstaki seslerin toplamından oluştuğunu göreceğiz.

İnsan ses teli, aslında isimlendirmenin aksine tele benzemiyor. Daha ziyade istemli bir şekilde açılıp kapanabilen, ortası yırtık bir davul zarına benziyor diyebilirim. Bu aralıktan havanın geçerken zarı titretmesi sonucu da sesimiz oluşuyor.

İnsan sesi ile ilgili güzel bir video da aşağıdaki. Vakti olanların mutlaka izlemesini öneririm.

Bu video ile, neden bebek ve çocuk seslerinin birbirine benzediğini, ergenlikle birlikte farklılaşmanın sebebini ve daha birçok güzel ayrıntıyı bulacaksınız.

— devam edecek